Levensverhalen van NSB-vrouwen

Theaterstuk "Alles voor de Führer"

2011-04-05T16:38:00.000+02:00

Alles voor de Führer – Trilogie van de Waan deel 3

Speelperiode 1 april t/m 14 mei 2011

Uit het persbericht:
"Alles voor de Führer is het derde deel van de Trilogie van de Waan, een
tragikomische reeks van nieuwe Nederlandse toneelstukken over drie
vrouwen en hun verdwaasde geloof in het nazisme. In de stukken wordt
de recente geschiedenis gebruikt om op luchtige, toegankelijke wijze het
gevaar te laten zien van antisemitisme, racisme, discriminatie en populisme,
zonder hierin belerend te zijn. De stukken zijn puntig en scherp geschreven
en worden op een luchtige manier gebracht. Ze zijn voor iedereen te
begrijpen en kennen volop hilarische momenten.
Bijzonder is de vorm: geen kant-en-klare voorstelling met alles erop en
eraan, maar deels gespeeld/deels gelezen.
Nelly Frijda en auteur Kiek Houthuijsen worden iedere avond terzijde
gestaan door een wisselende groep van twee topacteurs: Netty Blanken,
Heddy Lester, Henriëtte Tol, Hymke de Vries, Carly Wijs en als Joseph
Goebbels o.a. Arnoud Bos, Joep van Deudekom, Peter Heerschop, Kees
Hulst, Marcel Jonker, Han Römer en Viggo Waas.

Eindelijk dan: Magda Goebbels als leading lady! Iets wat zij onder het nazi-regime
al ambieerde. De rijke, beeldschone Magda zoekt een ideologie om haar leven zin
te geven en na een flirt met diverse ismes (waaronder het Boeddhisme en zelfs het
Zionisme) raakt ze uiteindelijk in de ban van het nazisme.
Het liefst was zij met de Führer zelf getrouwd, om zo de eerste first lady van het
Derde Rijk te worden. Helaas voor haar had Hitler andere plannen.

In de tragikomedie ‘Alles voor de Führer' zien we hoe Magda haar eerste concessie
doet, door met de nazi propaganda minister Goebbels te trouwen, de man die
het dichtst bij Hitler stond. Als één van Hitlers vele favoriete vrouwen gaat ze de
concurrentiestrijd aan met onder andere Emmy Göring, aanleiding voor menige
hilarische scène.
Om toch vooral het beeld op te houden van ideale nazi-vrouw, krijgt ze met Joseph
Goebbels zes kinderen, ziet ze met lede ogen de talloze amoureuze escapades van
Goebbels aan en accepteert ze Hitlers verbod om te scheiden. Had Magda nooit
twijfels? Vroeg zij zich nooit af wat er zou gebeuren als Duitsland zou verliezen?
Bleef zij tot het einde de ideale leider zien in Hitler of voelde zij zich gevangen in het moorddadige nazi-regime en kon ze er onmogelijk uitstappen?

In ‘Alles voor de Führer' zien we het fascinerende verhaal van een verdwaasde
vrouw, die in het zicht van de ondergang van Het Derde Rijk haar laatste concessie
doet: ze vergiftigt haar kinderen alvorens zichzelf van het leven te beroven."

www.toneelfabriek.nl / www.bostheaterproducties.nl

KB wil 'foute' kranten online plaatsen

2010-08-26T20:52:00.003+02:00

Historische informatie zonder belemmeringen beschikbaar.

Op 24 augustus organiseerde de KB een besloten debat over haar plan om nazistische (‘foute’) oorlogskranten online te zetten. De KB is bereid hiervoor haar nek uit te steken. Andere erfgoedinstellingen, vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties en ervaringsdeskundigen gaven hun mening in een prikkelende discussie.

Historisch belang

Veel aanwezigen vonden het van groot belang dat de KB deze kranten op internet plaatst om de historische werkelijkheid ongecensureerd aan iedereen ter beschikking te stellen en belangrijk wetenschappelijk onderzoek mogelijk te maken. Ook bij de vertegenwoordigers van kinderen van ‘foute’ ouders leeft die wens. De veertien deelnemers brachten echter ook strafrechtelijke, auteursrechtelijke en privacy-aspecten naar voren die de beschikbaarstelling via internet complex kunnen maken.

Juridische aspecten

De juridische discussie leverde geen duidelijkheid op over de strafrechtelijke aspecten. Een interessant aspect is het verschil tussen ter inzage geven van een papieren krant en van een gedigitaliseerde krant. Het is denkbaar, dat de KB in het tweede geval de verspreider van discriminerende inhoud zou kunnen zijn. Ook zou de KB zo beschouwd kunnen worden als medeplichtige van personen die misbruik maken van deze kranten. In de praktijk zou getoetst moeten worden of de KB vervolgd kan worden, en de KB is bereid die praktijktest te ondergaan.
De KB vraagt auteursrechthebbenden altijd om in te stemmen met digitalisering. Het ministerie van Justitie zoekt nog uit, of het auteursrecht van de ‘foute’ kranten daar berust, en zo ja, wat de implicaties daarvan zijn.

Erfgoed van de Oorlog

Op 16 september is de afsluiting van het VWS-programma ‘Erfgoed van de Oorlog’ dat de KB subsidie heeft gegeven voor de digitalisering van alle oorlogskranten. Die dag wil de KB alvast enkele nazistische kranten online zetten. Ruim voor die datum zal het ministerie van Justitie uitsluitsel moeten geven.

KB, Nationale bibliotheek van Nederland

De Koninklijke Bibliotheek (KB), nationale bibliotheek van Nederland, wil alle Nederlandse kranten, boeken en tijdschriften vanaf 1470 digitaliseren. De website Historische Kranten zal uiteindelijk acht miljoen krantenpagina’s bevatten. http://kranten.kb.nl

Bron: Koninklijke Bibliotheek

Televisie documentaire over de SS-school in Kwatrecht.

2010-03-30T13:14:00.002+02:00

Vanavond 30 maart 2010, zendt CANVAS om 20.40 tot 21.10 uur de documentaire SS-school in Kwatrecht uit in de serie Publiek Geheim. In Kwatrecht bij Wetteren bevond zich tijdens de Tweede Wereldoorlog de enige nazischool in België: de Reichsschule Flandern. Een school waar kinderen van Duitsgezinde Vlamingen onderwijs kregen, samen met Duitse Hitlerjugend-jongeren. Sven laat zich via getuigenissen van twee oud-leerlingen onderdompelen in de Spartaanse sfeer van toen. Hitler zei over dit soort Reichsschulen: "De jeugd van de toekomst moet zo slank en rank zijn als windhonden, zo taai als leer en zo hard als Krupp-staal".

BBC Radiodocumentaire over Britse fascistisiche vrouwen.

2010-01-08T08:31:00.003+01:00

Tot en met 11 januari 2010 kan de BBC radiodocumentaire 'My mother was a blackshirt' beluisterd worden via Internet.

De BBC heeft de volgende beschrijving van het radio programma:

In 1914 Norah Elam was placed in a Holloway prison cell with Emmeline Pankhurst for her involvement with the Suffragette movement. In 1940 she returned to the same prison with Diana Mosley, but this time for her involvement with the fascist movement.

James Maw explores this story and how Norah Elam's fascist philosophy grew directly out of her involvement with the suffragettes, and how subsequently the British fascist movement became largely driven by women. James tells how the first British fascist movement was founded by a woman, and that it was the leading lights of the Suffragettes who, along with Oswald Mosley, founded the British Union of Fascists.

Blackshirts targeted young women from an early age; James begins with the story of his own mother, whom - at the time working in an ink factory - they attempted to recruit when she was 16 in 1937.

Francis Beckett recounts how his mother was recruited when she was sent by the Pitman's secretarial agency to work at Mosley's headquarters and how he has been vehemently anti-fascist all his life and has worked tirelessly to clear the family name of the stigma he feels.

Angela McPherson had no idea until recently the role her own grandmother played at the very centre of the fascist movement; she had subconsciously blocked out disturbing memories of the events and stories her grandmother told her as a child, which were to affect her family until the present day.

James learns how powerful fascist women became and what the long-term effects their right-wing beliefs had on their children and grandchildren.

Nieuw boek: Fout en niet goed

2009-12-26T12:15:00.009+01:00

Oud-journalist Koos Groen (echtgenoot van Cisca Dresselhuijs) schreef op basis van nieuw archiefonderzoek een boek over de internering van NSB'ers kort na de oorlog. Zijn conclusie is dat onder geïnterneerde NSB'ers zeker duizend doden gevallen.

Groen doorzocht 178 processen-verbaal die hij vond in het Nationaal Archief en stelde vast dat de situatie in alle kampen even beroerd was: er was sprake van stelselmatige mishandeling, stelselmatige ondervoeding en veel seksuele intimidatie.

De bevindingen van Groen komen overeen met de verhalen die Zonneke Matthée heeft opgetekend in de interviews. Doordat in het project van Aletta alleen vrouwen zijn geïnterviewd, is het thema seksueel geweld een onderwerp dat regelmatig terug komt in de interviews.

Groen, Koos. Fout en niet goed. De vervolging van collaboratie en verraad na de Tweede Wereldoorlog. Schuyt en co / Just Publishers 2009.
Prijs: € 42,95 712 blz. Geb.

Toneelvoorstelling over NSB-gezelschap Noord-Hollandsch Tooneel.

2009-11-17T20:47:00.003+01:00

De Haarlemse toneelgroep Het Volk spelen het theaterstuk De opportunist, over het op nationaalsocialistische leest geschoeide Noord-Hollandsch Tooneel dat tijdens de bezetting riant door de foute overheid werd gesubsidieerd. Jan C. de Vos jr. was de oprichter en intendant van dit gezelschap, Henk van Gelder noemt hem: "De grootste mislukkeling uit de Nederlandse toneelgeschiedenis."

Henk van Gelder schrijft in NRC next van 17 november 2009: "Of de hoofdpersoon werkelijk een opportunist was, lijkt me twijfelachtig. De Vos was geen windvaan; al in de jaren dertig hing hij de NSB-leer aan. Misschien gaat Het Volk iets te makkelijk voorbij aan de mogelijkheid dat de man een collaborateur uit overtuiging was."

Idee; regie: Michael Helmerhorst
Speelperiode: november 2009-april 2010
Bronnen: Theater Instituut Nederland, Henk van Gelder, NIOD, Ad van der Logt (Geschiedenis van het Noordhollandsch Tooneel).

Keynote by Luisa Passerini

2009-10-22T17:04:00.002+02:00

Professor Luisa Passerini gives a keynote address on the idea of Europe based on her research in oral history on European memory of fascism and the representation of Europe in literature. During the two-part event:

THE IDEA OF EUROPE: Memories and Postcolonial Europe.

Registration is compulsory: CFH@uu.nl

More information on the event: http://www2.hum.uu.nl/postcolonialeurope/

Studiedag 'Goed en fout anno 2009' door Nationaal Monument Kamp Vught

2009-09-28T14:34:00.002+02:00

Op 3 oktober biedt Nationaal Monument Kamp Vught een schets van de na-oorlogse ontwikkelingen ten aanzien van het denken over het morele thema van 'goed' en 'fout' in de Tweede Wereldoorlog tot heden. Het kader wordt aangegeven door inleidingen van de Duitse politicologe Katrin Himmler en onderzoeker Chris van der Heijden. Dagvoorzitter is Ad van Liempt, hoofd geschiedenis van de NPS en verantwoordelijk voor de nieuwe tv-serie over de bezettingsjaren “De Oorlog” (vanaf oktober), waarvoor ook is gefilmd in het herinneringscentrum van voormalig concentratiekamp Vught.
Het zwart-wit schema ‘goed versus fout’ dat dr. Loe de Jong met zijn grote geschiedwerk over de Tweede Wereldoorlog in Nederland in de jaren ‘70 en ‘80 presenteerde is sindsdien wel wat genuanceerd, vooral in vakkringen. Pas in het laatste decennium lijkt sprake van een breder doorgedrongen besef dat dit schema niet voldoet om deze ingrijpende periode in de recente Nederlandse geschiedenis te beschrijven en te begrijpen. Van belang is het inzicht dat het niet alleen ging om uitersten, maar dat er onder meer een groot, grijs middengebied bestond van ‘omstanders’ die geen duidelijke positie innamen. De laatste jaren is ook het onderwerp ‘fout’ in de oorlog meer bespreekbaar geworden.

Programma:
Dagvoorzitter: Ad van Liempt, hoofd geschiedenis NPS, eindredacteur van 'De Oorlog' en auteur van o.a. 'Kopgeld' (2002)
Vanaf 9.30 uur: inloop, ontvangst
10.10 uur: welkomstwoord door Jeroen van den Eijnde, directeur Nationaal Monument Kamp Vught
10.15 uur: voordracht door Chris van der Heijden: historicus, schrijver en publicist. Hij schreef onder meer 'Grijs verleden' (2001)
11.00 uur: voordracht door Katrin Himmler (Engels sprekend )politicologe en auteur van 'De gebroeders Himmler: een Duitse familiegeschiedenis’ (2007) over haar oud-oom SS-Reichsführer Heinrich Himmler en zijn familie
12.05: uur: deelbijeenkomst
Ad van Liempt in gesprek met Chris van der Heijden en Katrin Himmler
13.00 uur: lunch
13.45 uur: deelbijeenkomst
14.30 uur: pauze
14.50 uur: presentatie tv-serie De Oorlog door Ad van Liempt
15.50 uur: afsluiting, borrel

Men kan deelnemen aan twee van de vijf deelbijeenkomsten.
1. Het Philips-Kommando in Kamp Vught. Peter Klein is emeritus hoogleraar algemene geschiedenis aan de Rijksuniversiteit van Leiden. Hij schreef met Justus van de Kamp ‘Het Philips-Kommando in Kamp Vught’ (2003).
2. Goed en fout in de Nederlandse speelfilm. David Barnouw, onderzoeker en voorlichter bij het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD). Hij is voorzitter van de Vereniging Geschiedenis, Beeld en Geluid. Deze vereniging houdt zich bezig met de relatie tussen audiovisuele media en geschiedenis.
3. Kinderen van twee kanten door Rozette Kats en Tineke van Hal. Rozette Kats overleefde de Jodenvervolging in de onderduik; Tineke van Hal is dochter van een NSB’er. Beide vrouwen zetten hun levenservaring positief in door het geven van gastlessen op onder meer scholen via het Landelijk Steunpunt Gastsprekers WOII-Heden.
4. Over de geest van het verzet. Tom de Ridder is socioloog voor COGIS, het kennisinstituut voor de sociale en psychische gevolgen van oorlog, vervolging en geweld. In september 2009 verschijnt zijn boek ‘De geest van het verzet: Ex-politieke gevangenen uit ’40-’45’ over de Nederlandse Vereniging van Ex-Politieke Gevangenen (Expogé).
5. Srebrenica en de vraag naar goed of fout. Christ Klep is historicus, verbonden aan de Universiteit Utrecht. Hij is gespecialiseerd in de geschiedenis van de internationale betrekkingen, met name defensievraagstukken en mensenrechten. Klep promoveerde op een onderzoek naar drie recente vredesmissies in Somalië, Rwanda, Srebrenica. In hoeverre zijn de gebeurtenissen rondom de val van Srebrenica van invloed geweest op ons denken over goed en fout tijdens de Tweede Wereldoorlog?

Deelname kost € 35,00, inclusief lunch en consumpties. Er is plaats voor 135 deelnemers; aanmeldingen worden verwerkt in volgorde van binnenkomst. Aanmelding is mogelijk via www.nmkampvught.nl (agenda 3 oktober) of (073) 656 67 64, Koen Duisters. De locatie is vanwege het grote aantal deelnemers het Landgoed Huize Bergen in Vught.

AANMELDFORMULIER STUDIEDAG ‘Goed en fout anno 2009’

Landgoed Huize Bergen, Vught

NAAM :

Dhr./Mevr. ……………………………………………………………………………

Vrienden van Nationaal Monument Kamp Vught ontvangen € 7,50 korting
0 Ja, ik ben Vriend

0 Hierbij meld ik mij aan als Vriend (vanaf € 20,00 per jaar)

ADRES:

……………………………………………………………………………………..………

………………………………………………………………………………………………

TELEFOONNUMMER:

……………………………………………………………………………

E-MAIL:

……………………………………………………………………………

Voorkeur deelbijeenkomsten: omcirkel a.u.b de cijfers 1, 2, 3, 4 en 5 en geef hiermee uw voorkeur aan. Wij streven ernaar uw voorkeur te honoreren. Dit is echter mede afhankelijk van de belangstelling voor de diverse deelbijeenkomsten.

1 / 2 / 3 / 4 / 5 - Het Philips-Kommando in Kamp Vught - Peter Klein

1 / 2 / 3 / 4 / 5 - Goed en fout in de Nederlandse speelfilm - David Barnouw

1 / 2 / 3 / 4 / 5 - Kinderen van twee kanten - Rozette Kats en Tineke van Hal

1 / 2 / 3 / 4 / 5 - Over de geest van het verzet - Tom de Ridder

1 / 2 / 3 / 4 / 5 - Srebrenica en de vraag naar goed of fout – Christ Klep

Bijzondere dieetwensen:

……………………………………………………………………………

Wij verzoeken u dit formulier vóór 10 september in te vullen en te sturen naar:

Nationaal Monument Kamp Vught, Lunettenlaan 600 5263 NT in Vught.
Aanmelding via e-mail is ook mogelijk: vul dan op dit formulier uw gegevens in en verstuur het formulier als bijlage naar info@nmkampvught.nl Na ontvangst van uw aanmelding ontvangt u een bevestiging.

Het IIAV heeft een nieuwe naam: Aletta

2009-08-27T20:58:00.002+02:00

Het Internationaal Informatiecentrum en Archief voor de Vrouwenbeweging (IIAV) heeft een nieuwe naam. Vanaf 11 augustus jongstleden heten wij: ‘Aletta, instituut voor vrouwengeschiedenis’. Noteert u www.aletta.nu in uw bookmarks om ook onze geheel vernieuwde website gemakkelijk te vinden.

Ingezonden brief van het IIAV in het NRC 17 mei 2009.

2009-05-16T21:51:00.001+02:00

Op de Opiniepagina van vrijdag 8 mei j.l. schrijft vraagt Chris van der Heijden aandacht voor de geschiedenis van NSB-kinderen. Insteek is dat het NIOD onder Loe de Jong de keuze heeft gemaakt om geschiedenis te schrijven in plaats bronnen te publiceren. Hij constateert dat dit tot gevolg heeft gehad dat 'foute' Nederlanders zijn genegeerd in de geschiedschrijving van De Jong.

Van der Heijden noemt twee projecten die proberen dit hiaat op de valreep op te vullen: 'hetopenarchief.nl' en 'Erfenissen van collaboratie' door het NIOD. Hij vergeet echter de projecten van het Internationaal Informatiecentrum en Archief voor de Vrouwenbeweging (IIAV) te noemen.

Het IIAV constateerde reeds in 2007 een gebrek aan bronnen op dit terrein en heeft historica Zonneke Matthée opdracht gegeven interviews af te nemen met vrouwen die lid waren van de NSB en met dochters van NSB-ouders. Dit project wordt gefinancierd door het programma Erfgoed van de Oorlog, van het ministerie van VWS. Doel is hun levensverhalen vast te leggen op video of audio. Beide interviewprojecten worden in 2009 afgerond en zullen toegankelijk gemaakt worden voor wetenschappelijk onderzoekers. Voorts zijn er twee blogs rond dit thema: http://nsbvrouwen.blogspot.com en http://dochtersvan.blogspot.com. Meer informatie is te verkrijgen bij het IIAV.

Vriendelijke groet,

Lin McDevitt-Pugh
IIAV

Toneelstuk over vrouwen en fascisme

2009-04-15T16:16:00.000+02:00

Persbericht:
‘Ik ben Nietzsche!’ Is het eerste deel van de Trilogie van de Waan: Drie nieuwe Nederlandse stukken van Kiek Houthuijsen en Ton Vorstenbosch over drie vrouwen en hun geloof in het nazisme.

In de Trilogie van de Waan wordt de recente geschiedenis gebruikt om op luchtige, toegankelijke wijze het gevaar te laten zien van antisemitisme, racisme, discriminatie en populisme, zonder hierin belerend te zijn.

Deel 1, 'Ik ben Nietzsche!', gaat over Elisabeth Nietzsche, de zus van de grote denker Friedrich Nietzsche. Elisabeth verdraaide zijn theorieën en leverde deze uit aan de nazi's. Hiermee verschafte zij Hitler een filosofie om zijn nazisme te onderbouwen. Dit stuk is april en mei 2009 in de Nederlandse theaters te zien.

In het tweede deel, 'Ik hield van Hitler', is de hoofdrol weggelegd voor Winifred Wagner, schoondochter van de componist. Winifred ontkende tot haar dood dat Hitler verantwoordelijk was voor de grootste misdaad van de vorige eeuw. Zij hielp Hitler voet aan de grond te krijgen in de culturele wereld, waardoor hij ook via kunst en cultuur het nazisme kon promoten. Dit stuk is april en mei 2010 te zien in de theaters.

Het derde deel, 'Een goede führer mag wat kosten' (werktitel), zal gaan over een andere prominente nazi vrouw en staat gepland voor april en mei 2011.

Met: Kiek Houthuijsen en Ton Vorstenbosch en een wisselende cast van 3 extra acteurs o.a: Bill van Dijk, Peer Mascini, Titus Muizelaar, Gerardjan Rijnders, Nettie Blanken, Marle Brouwer, Gonny Gaakeer, Cox Habbema, Debbie Korper, Saskia Rinsma, Arnoud Bos, Martijn Fischer, Fabian Jansen, Daan van Rijssel, Arjan Schoolderman en Waldemar Torenstra

Deze voorstellingen worden geproduceerd onder de naam Toneelfabriek.

‘Ik ben Nietzsche!’ speelt op zondag 26 april, 15.00uur in theater Bellevue (grote zaal), of in een van de 25 andere theaters.

Voor de speellijst en uitgebreide informatie over de stukken: www.toneelfabriek.nl

Nieuwe Projecten

2008-12-08T13:02:00.000+01:00

Intussen is het Internationaal Archief van de Vrouwenbeweging met ingang van 1 december j.l. een nieuw project gestart: Dochters van 'foute' ouders. Voor dit project komen nu de aanmeldingen voor deelname binnen. Op de Blog Dochters van foute ouders
http://www.dochtersvan.blogspot.com/ kan ook dit project gevolgd worden. Ook het Open Archief http://www.hetopenarchief.nl is intussen van start gegaan. Hierop kunnen kinderen van 'foute' ouders hun verhaal kunnen schrijven. Op deze manier krijgen onderzoekers, lotgenoten en geinteresseerden een veel beter beeld van wat er allemaal gebeurd is en wat de gevolgen zijn van de keuzes die mensen in een bepaalde periode van hun leven maken.

Toch is het niet zo dat het project Levensverhalen van NSB-vrouwen al helemaal is afgerond. Omdat het niet gemakkelijk was om deze vrouwen te vinden, zal ik de vrouwen die zich opgegeven hebben voor een video-interview, alsnog gaan interviewen. Vooral omdat het nu het nog tot de mogelijkheden behoort. Het leven is nu eenmaal eindig.

Ook dit jaar loopt weer ten einde en brengt de nodige drukte met zich mee. Daarom wens we alle lezer(es)sen van deze blog een plezierige decembermaand en een fijne jaarwisseling toe.

Einde stage

2008-10-29T16:50:00.000+01:00

Het is zover, mijn stage bij het NSB-vrouwen project is voorbij. Op het IIAV was vanochtend het afscheid met koffie, thee en koekjes en ik heb het boek ‘Het Pauperparadijs’ van Suzanna Jansen gekregen.
Volgende week donderdag ga ik nog een dag met Zonneke naar het Nationaal Archief in Den Haag en ik moet nog mijn stageverslag schrijven, maar dan is het echt voorbij.
Ik vind het jammer dat het er alweer op zit, want de afgelopen vier maanden waren erg leuk, afwisselend en vooral leerzaam.
Ik wens Zonneke en Grietje nog veel succes.

Lancering 'Erfenissen van collaboratie'.

2008-10-22T22:19:00.000+02:00

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD), Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW) lanceren aanstaande vrijdag het onderzoeksproject

Erfenissen van collaboratie
(The long-lasting legacy of collaboration)

De komende vier jaar onderzoekt het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) de positie van de voormalige NSB’ers en SS’ers, hun vrouwen en kinderen in de naoorlogse samenleving. Samen met andere nieuwe initiatieven die de geschiedenis van de collaboratie tot onderwerp hebben, wordt dit project officieel gelanceerd.

Datum: vrijdag 24 oktober 2008
Tijd: 15.00-17.00 uur
Locatie: Grote Zaal NIOD, Herengracht 380 te Amsterdam

Programma:
15.15 uur Welkomstwoord Peter Romijn (Hoofd Onderzoek NIOD)
15.30 uur Presentatie Erfenissen van collaboratie, door Ismee Tames (NIOD)
16.00 uur Pauze
16.15 uur Presentatie Participatie in De Nieuwe Orde. De interne partijcultuur van de NSB (1940-1945), door Josje Damsma (UvA)
16.30 uur Presentatie Levensverhalen van NSB-vrouwen, door Zonneke Matthée (IIAV)
16.45 uur Presentatie Open Archief (www.hetopenarchief.nl) door Chris van der
Heijden (Cogis)

Tijdens de middag wordt ook de website van het project officieel geopend

www.erfenissenvancollaboratie.nl

Gezien de beperkte ruimte verzoeken wij u vriendelijk uw aanwezigheid te bevestigen per email: l.arens@niod.knaw.nl, of telefonisch 020-5233871

Interviews

2008-10-02T14:20:00.000+02:00

Intussen zijn er weer een paar moedige vrouwen geweest die zich aangemeld hebben voor een interview. Een vrouw zag zelf het belang in van een video-interview voor de toekomst. "Dan kunnen ze zien dat ik een gewone vrouw ben als ieder ander en dat er niks mis met me is", zei ze. Ze vertelde hoe ze bij het Duitse Rode Kruis terecht was gekomen.

De andere vrouw was in een ander deel van de wereld geboren en in haar puberteit met haar ouders naar Nederland gekomen. Bij de Jeugdstorm leerde ze voor het eerst Nederlands en Hollandse liedjes en een stukje vaderlandse geschiedenis. Pas daarna mocht ze er officieel lid van worden. Ze vertelde ook over de meisjes arbeidsdienst en hoe gezellig het was met andere meisjes. Ze leerde er de fijne kneepjes van het huishouden en hielp bij arme gezinnen in de huishouding.

Beide vrouwen hadden naast enorme verschillen, een overeenkomst; Ze vonden dat ze alleen maar goed werk hadden gedaan en anderen hadden geholpen.

Oral history training

2008-09-24T10:19:00.000+02:00

Iedere deelnemer aan het onderdeel Getuigen Verhalen van het project Erfgoed van de Oorlog wordt geacht in ieder geval één keer mee te doen aan een tweedaagse cursus op het gebied van oral history. Omdat Zonneke en Grietje al eerder naar deze training waren geweest, werd besloten dat ik er ditmaal als afgevaardigde van het IIAV naartoe zou gaan.
De training werd gegeven door Annegriet Wietsma, zij heeft ruime ervaring met oral history, oftewel het houden van interviews voor de mondelinge geschiedenis.
We ontmoetten elkaar in een hotel midden in de bossen bij Utrecht; een mooie plek om gezamenlijk aan onze vaardigheden te werken. Het groepje deelnemers was vrij divers; er waren documentairemaaksters maar ook een directeur van een oorlogs- en verzetsmuseum en een medewerker van een stadsarchief. Iedereen bleek op een verschillende manier bij het project betrokken te zijn. Zo was er iemand die bij een productiebedrijf werkt en die voor het project op zoek is naar burgers die vlak na de oorlog in Kamp Vught gewerkt hebben. Hij zal niet zelf interviewen, maar voert wel de voorgesprekken met de interviewkandidaten.
Twee documentairemaaksters hebben het project ‘Lost and Found’ opgezet, hierbij worden twee vrouwen geïnterviewd die deel hebben uitgemaakt van een groep van negen vrouwen die uit de Dodenmars zijn ontsnapt na hun gevangenschap in het kamp Ravensbrück. Erg interessante projecten allemaal.
Tijdens de training hebben we veel fragmenten van oral history interviews gezien. Hierbij kwamen verschillende dilemma’s aan bod. Wat doe je bijvoorbeeld als iemand iets verteld, waarvan je bijna zeker weet dat het feitelijk onjuist is? Moet je dan meteen ingrijpen, kom je er later op terug of besluit je om de juiste gegevens achteraf in het transcript van het interview erbij te zetten? De meningen hierover verschilden.
Ook kwam aan de orde wat je moet doen als je merkt dat er bij de geinterviewde een traumatische herinnering aangeroerd wordt. Hoever moet je gaan om een zo goed mogelijk interview op band te krijgen? Illustrerend hierbij was het voorbeeld van een man die de nacht na het interview erg onrustig geslapen had, uit bed was gevallen en enkele dagen later overleed. Je weet nooit of het interview hier iets mee te maken heeft gehad, maar het zijn toch zaken om over na te denken.
Ook bleek dat mensen zaken vaak verschillend onthouden. Hierbij werd het voorbeeld gegeven van een aantal vrouwen die samen in één huis hadden gewoond. Alle vrouwen gaven een ander antwoord op de vraag hoe ze hadden geslapen. Volgens de één stonden de bedden in één ruimte in een circel en volgens een ander sliepen sommige vrouwen apart.
We kregen ook veel praktische tips, bijvoorbeeld wanneer je het beste kunt bellen om nader kennis met iemand te maken. De tip was om nooit tijdens nieuwsuitzendingen of de lunch te bellen en bij het maken van een interviewafspraak altijd te vragen of de werkster niet toevallig die dag langskomt. Voor veel mensen is die immers ‘heilig’!
Ook kregen we handvatten mee voor het interview zelf; gesloten vragen waar de geïnterviewde slechts met ja of nee kan antwoorden, moeten bijvoorbeeld zoveel mogelijk vermeden worden. Dit kan heel makkelijk door een vraag te beginnen met: ‘kunt u mij eens meer vertellen over…’. Ook werd de tip gegeven om eens te vragen naar de geur of smaak van dingen, waardoor de geïnterviewde zich dingen makkelijker kan herinneren.
Al met al vlogen deze twee dagen voorbij. Omdat ik zelf voor dit project geen interviews zal houden was het extra leuk om via deze cursus een kijkje in de keuken te kunnen nemen.

Laatse projectfase

2008-09-03T15:47:00.000+02:00

De vakantie is voorbij en het project is al weer begonnen aan haar laatste fase. Sommige vrouwen die zich opgegeven hadden voor een interview bleken toch niet allemaal zelf lid te zijn geweest van de NSB. Maar verkeerden wel temidden van NSB-familieleden en hadden er daardoor mee te maken. Voor de buitenwereld behoorden zij ook bij de 'foute' groep en daarmee bij de uitgeslotenen.
Intussen worden de laatste afspraken gemaakt met de nog te interviewen vrouwen wiens moed ik nog steeds bewonder. Dat hele verre verleden oprakelen waarover nooit meer werd gesproken, is verre van eenvoudig. Er ontstaat ook zoiets als een vertrouwensband met de vrouwen die me hun levensverhaal vertellen, terwijl je weet dat je ze weer los moet laten. Je kunt ze niet blijven volgen ook al zou je dat willen. Je hebt er geen energie maar ook geen tijd voor. En daarover voel ik me dan een beetje schuldig. Ik kom wel halen maar kan zo weinig brengen. Zoals een vrouw die bij toeval achter mijn verjaardag kwam en die me op de bewuste dag belde, niet alleen om me te feliciteren, maar ook om me veel succes toe te wensen met het vervolg van dit project.

Kandidaten

2008-07-19T14:17:00.000+02:00

Alle aandacht in de pers heeft niet alleen veel reacties opgeleverd, maar ook nieuwe interviewkandidaten waarvan de oudste in 1916 is geboren. Sommige mensen hadden naar de verschillende radio-uitzendingen geluisterd die door het hele land gehouden werden, anderen hadden in de Metro en Spits over dit project gelezen en gereageerd. Maar de meeste kandidaten belden n.a.v. het artikel in de Telegraaf, zelfs mensen die op dat moment in Frankrijk op vakantie waren of in Frankrijk woonden. Ook kregen we foto-materiaal aangeboden waar we heel blij mee zijn omdat de meeste leden van de NSB hun spullen vernietigd hebben. Het IIAV is immers een archief waar alles van en over vrouwen bewaard wordt voor toekomstige generaties. Wat opviel waren het aantal telefoontjes van mannen. Zij wilden wel voor hun vrouw of moeder spreken. Ik hadtoch zeer duidelijk aangegeven, dat het ons om vrouwen ging. We willen de verhalen uit de mond van de vrouw die alles heeft meegemaakt horen. Sommige mannen gingen zelfs zover dat ze niet eens wilden luisteren als dat werd gezegd.
Maar ook even hulde op deze plaats aan de IIAV-medewerkers die standby stonden achter de informatiebalie van het IIAV, maar vooral hulde aan stagiaire Sara Tilstra, die alle mensen te woord stond, hun verhalen aanhoorde en indien nodig doorverwees naar de Werkgroep Herkenning. Dankzij haar werd ik in de gelegenheid gesteld om de kandidaten die zich aanmeldden, telefonisch van nadere informatie te voorzien en afspraken te kunnen maken.

Veel reacties op Telegraaf-artikel.

2008-07-14T20:14:00.001+02:00

Vandaag stond in De Telegraaf op de pagina Vrouw een groot artikel - met de titel 'Foute vrouwen' - over de zoektocht van Zonneke Matthée voor het IIAV naar vrouwen die lid waren van de NSB. Er zijn heel veel reacties binnengekomen bij het IIAV. Ook kinderen van 'foute ouders' belden op. Wij verwijzen hen naar de Werkgroep Herkenning. Zonneke Matthée en Sara Tilstra gaan dinsdag en de rest van de week iedereen proberen terug te bellen.

Nalatenschap

2008-07-10T13:28:00.000+02:00

Het is altijd erg als iemand die je dierbaar is komt te overlijden. Ook al is die dierbare bijna honderd jaar oud. Maar wat moet er door je heen gaan als je dierbare schoon(moeder) is overleden en je krijgt als nalatenschap een cd-rom met haar (NSB)levensverhaal? Wat doe je daar dan mee? Bewaar je zoiets voor je eigen (klein)kinderen? Gelukkig had iemand van deze familie vorige week via radio I over het IIAV-project gehoord en kort daarop het interview met mij in het Parool gelezen. Unaniem had de familie besloten de cd-rom aan mij te geven, wetende dat het dan in goede handen zou komen. Het Internationaal Informatie Archief voor de Vrouwenbeweging is er heel blij mee, want zo hebben we weer nieuwe gegevens over het leven van een vrouwelijk NSB-lid.

Reacties op de media

2008-07-09T15:04:00.000+02:00

Alle oproepen in de media zorgen voor verschillende reacties. Zo werd ik gebeld door iemand die mij vroeg of ik niet een einde zou kunnen maken aan het feit dat een bepaalde familie in een bepaald dorp nog steeds gestigmatiseerd werd vanwege het NSB-verleden van een familielid. Ook was er iemand die vroeg of ik wilde helpen om haar (mogelijk Duitse) vader te vinden. Helaas, helaas, op zulke moeilijke vragen weet ik niet zo maar een antwoord of oplossing te vinden. In het laatste geval verwijs ik uiteraard wel naar de Werkgroep Herkenning en de Vereniging van kinderen met een Duitse Vader. Maar voor het helpen met opsporen van vaders heb ik niet de tijd en de deskundigheid.
Er werd ook gereageerd door iemand die wel een vrouw kende met een NSB-verleden en van deze vrouw de naam en telefoonnummer door wilde geven. Van dat soort zaken ben ik helemaal niet gediend. Vrouwen dienen zichzelf aan te melden voor een interview en zijn daar vrouws genoeg voor. Als zij niet geinterviewd willen, worden, dan zullen zij daar hun reden(en) voor hebben, wat de reden(en) ook moge zijn. Ik respecteer zo'n beslissing en ga niet proberen iemand toch over te halen tot een interview.

Omroep Gelderland

2008-07-08T12:31:00.000+02:00

Vanavond, 8 juli 2008 om 17.35, een interview met Zonneke Matthée op Omroep Gelderland radio. Het is hier te beluisteren. (foto: NSB-vrouwen en hun bewaaksters in Kamp Amersfoort.)

Artikel De Gelderlander

2008-07-08T11:23:00.001+02:00

Onderstaand artikel werd zaterdag 5 juli gepubliceerd in De Gelderlander, editie Achterhoek.
Er is inmiddels 1 reactie binnen.

Het Informatiecentrum en Archief voor de Vrouwenbeweging in Amsterdam zoekt vrouwen die tussen 1931 en 1945 lid waren van de NSB (NSVO) of andere nationaal-socialistische organisaties zoals het Duitse Rode Kruis. Daarnaast wil onderzoekster Zonneke Matthée ook praten met vrouwen die na de oorlog commandant of bewaakster zijn geweest van een interneringskamp voor nationaal-socialistische vrouwen. Vaak waren dat degenen die in de oorlog als zusters bij het Rode Kruis hadden gewerkt.
Zonneke: "Het is een landelijk onderzoek, maar we beginnen in de gebieden waarvan we weten dat de NSB er veel leden had, zoals de regio's Den Haag en de Achterhoek. We willen proberen verhalen vast te leggen nu het nog kan.'' Aanleiding is dat er eigenlijk nog heel weinig bekend is over de beweegredenen van vrouwen om bij de NSB te gaan. "Tot dusver werd vanzelf aangenomen dat de meeste vrouwen het simpelweg deden omdat hun man het graag wilde. Maar dat kon ik me niet voorstellen en als je de dossiers met naoorlogse verhoren leest klopt het ook niet. Zo'n 80 procent had een eigen reden. Het kon gaan om het vinden van een baan, of bijvoorbeeld dat ze NSB-leider Anton Mussert zo'n prima Nederlander vonden. De NSB had grote aantrekkingskracht op vrouwen; de vrouwenafdeling NSVO had op het hoogtepunt liefst 20.000 leden", zegt de onderzoekster, die al eerder een boek schreef over NSB-vrouwen, 'Voor Volk en Vaderland'. Mensen die meewerken krijgen de garantie dat het materiaal aan beeld en geluid de eerste tien jaar na overlijden niet wordt geopenbaard. Maar dat kan ook langer of korter zijn, al naar de wens van de betrokkene.

- Mensen die zelf willen meedoen, of iemand kennen die dat zou willen, kunnen bellen naar het IIAV 020 - 66 50 820. Mailadres: S.Tilstra@iiav.nl

Sneeuwbaleffect

2008-07-08T11:13:00.000+02:00

De media-aandacht komt nu echt goed op gang. Afgelopen weekend stond er een artikel over het project in het Parool en in De Gelderlander (editie Achterhoek).

Maandag stond er een artikel in het Leidsch Dagblad. en het persbericht verscheen die dag ook op het ANP. Dat heeft opnieuw veel media-aandacht opgeleverd.

Vandaag staan er berichtjes in de gratis kranten Metro(.pdf) (pagina 2) en Spits (via digiSpits-archief); de Telegraaf heeft inmiddels ook interesse getoond en het actualiteitenprogramma Netwerk (AVRO) heeft aangegeven opnieuw een uitzending te willen maken over het project.

Ik hoop echt dat het veel zal opleveren.

AVRO programma met Zonneke Matthée hier te beluisteren

2008-07-07T23:55:00.000+02:00

Afgelopen maandag 30 juni 2008 werd Zonneke Matthée in het AVRO programma WAT NU? geïnterviewd door Pia Dijkstra, over haar ervaringen met het interviewen van vrouwen die lid waren van de NSB en de grote verschillen tussen de geïnterviewden. Wanneer u hieronder klikt kunt u het programma direct beluisteren:

Artikel in Het Parool

2008-07-06T10:14:00.000+02:00

In Het Parool van zaterdag 5 juli 2008 (pag. 4) staat een uitgebreid artikel met de titel Verhalen van foute vrouwen:

-----

'Het taboe is nog steeds groot, veel groter dan ik vroeger heb gedacht' Voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog waren 30.000 Nederlandse vrouwen lid van de NSB. Foute vrouwen dus, in naoorlogse termen. Hun beweegredenen zijn niet of nauwelijks onderzocht. Historica Zonneke Matthée doet dat nu, en ze moet opschieten. De foute vrouwen zijn inmiddels hoogbejaard.

loes de fauwe

Het was een bizarre oproep die het Internationaal Informatiecentrum en Archief voor de Vrouwenbeweging (IIAV) enkele weken geleden deed. Of vrouwen die lid waren geweest van de NSB zich bij het IIAV wilden melden. Men wil getuigenissen vastleggen.
Er is inderdaad gebeld, al was het maar door enkele vrouwen. Historica Zonneke Matthée: "Het taboe is nog steeds groot, veel groter dan ik vroeger dacht. Maar we moeten echt snel zijn en hun verhalen vastleggen, want ze zijn allemaal hoogbejaard."
Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog stonden, voor zover bekend, negentigduizend Nederlanders op de ledenlijst van de NSB. Dertigduizend daarvan waren vrouwen. Matthée: "Men was geneigd om te denken dat die vrouwen onder druk van hun echtgenoot lid werden, maar dat gold voor slechts twintig procent van hen. De rest werd bewust en uit overtuiging lid. Vrouwen uit alle lagen van de bevolking."
Matthée publiceerde eerder dit jaar met Voor volk en Vaderland. Vrouwen in de NSB, 1931-1948 het eerste boek over dit onderwerp. Dat boek is een weerslag van onderzoek en analyse van vooral geschreven bronnen. Ze bestudeerde 175 dossiers uit het archief van de naoorlogse Bijzondere Rechtspleging. Daarin zitten behalve verslagen van verhoren en zittingen ook persoonlijke gegevens. Die gaven inzicht in de motieven van die vrouwen om lid te worden van de NSVO (Nationaal-socialistische Vrouwen Organisatie). Analyse van het toenmalige lijfblad De Nationaal-Socialistische Vrouw laat zien wat de idealen van deze beweging waren.
Voor het boek sprak Matthée ook met enkele vrouwen die, na enig aandringen, bereid waren om over die periode te vertellen. Nu zoekt zij meer persoonlijke getuigenissen.
Zes vrouwen heeft ze tot nu toe gesproken. Twee andere gesprekken gaat ze nog voeren. En ze hoopt op meer. Maar het is moeilijk. "Of ze zijn als de dood dat buren of medebewoners van een tehuis achter hun verleden komen, of ze zwijgen zelfs nog tegenover de kinderen. Anderen hebben gezwegen omdat ze nog steeds overtuigde nationaal-socialisten zijn. En natuurlijk weten dat dit niet aanvaardbaar is."
In de zes vrouwen, allemaal in de negentig, trof Matthée al een grote variëteit aan. "Veel vrouwen werden voor de oorlog al lid, uit politiek idealisme, echte overtuiging. Die gingen sociaal werk doen, of werkten op het platteland. De NSB was aanvankelijk niet zo antisemitisch. En ze waren allemaal bijna verliefd op NSB-leider Anton Mussert. Die was zo 'degelijk', zeggen ze bij voorbeeld."
Er zijn vrouwen geweest die hun lidmaatschap beëindigden toen de oorlog uitbrak, maar zich later toch weer aansloten, voor de 'gezelligheid' en het sociale contact. Anderen, en die heeft de historica ook gesproken, hebben hun lidmaatschap aangehouden omdat ze overtuigde nazi's werden, zich schaarden achter de politiek van Hitler, achter de Groot-Germaanse gedachte. "Nog steeds." Matthée schetst een stokoude dame in een deftige huis, nog vol nazilectuur. "Zo'n vrouw die zegt: 'Het was Hitler of Moskou.' Een diepe angst voor de communisten en een onvoorstelbare bewondering voor Hitler. Nog."
Matthée is zelf geboren in de oorlog, en ze kent van de naoorlogse jaren de atmosfeer rond goede en foute Nederlanders. "Mijn eigen vader is tijdens de oorlog negen maanden lid geweest van de NSB. Mijn moeder niet. Nee, ik voel mij niet een kind van een foute vader, maar de beweegredenen van deze vrouwen intrigeren mij enorm. Waarom ze lid werden en waarom ze lid bléven, toen de oorlog uit brak, toen de joden werden vervolgd en gedeporteerd. In de antwoorden op die vragen hoor je ook het toen heersende antisemitisme."
Matthée is ook geïnteresseerd in getuigenissen over de naoorlogse interneringskampen waar tienduizenden van collaboratie verdachte Nederlanders werden opgesloten en terecht moesten staan voor de Bijzondere Rechtspleging. "Dat in die interneringskampen vreselijke dingen zijn gebeurd, is bekend. Maar de vrouwenverhalen weer veel minder. Vrouwen zijn verkracht, vernederd en mishandeld. En niemand klaagde daarover, de sfeer was natuurlijk 'eigen schuld, dikke bult'. Ik wil zo veel mogelijk horen voordat ze allemaal dood zijn."
Tot nu toe werden contacten tussen de onderzoekster en vroegere NSB-vrouwen voorzichtig gelegd via tussenpersonen. Sinds aan het onderzoek meer ruchtbaarheid is gegeven, gaat heel af en toe de telefoon. "Een vrouw die graag wil vertellen, die pas na de oorlog in de gaten kreeg waaraan ze meegewerkt had, die dit doet 'zodat andere leren dat je er zomaar in kunt tuinen'."
De vrouwen die zij nu spreekt, hebben doorgaans hun leven lang over hun NSB-lidmaatschap gezwegen, uit diepe schaamte.
"Zoals een vrouw die het pas toen ze doodziek was aan haar dochter durfde te vertellen. Die dacht: 'Straks ga ik dood en dan weet mijn dochter niet wie ik geweest ben.' Dat zijn drama's. Die vrouw heeft haar halve leven met opgekropte maar verzwegen schaamte gelopen. Nu snapte die dochter eindelijk waarom haar moeder depressief was geweest. "
Anders is het voor de enkele vrouwen die nog in volle overtuiging hard core nazi's zijn. "Het zijn er een paar, totaal geïsoleerd levend. Huis vol met boeken over het nationaalsocialisme. Die nog steeds zeggen dat Hilter het goed had gezien, 'en dat we nu toch ook één Europa hebben'."
De positie van de onderzoekster in gesprekken met deze vrouwen is soms dus moeilijk. "Ik ben vriendelijk, want ik wil zoveel mogelijk horen, maar ik zeg wel dat ik hun mening niet deel."
Tot haar verrassing praten uiteindelijk ook deze vrouwen graag. "Niet omdat ze opgelucht zijn, want schaamte hebben ze niet. Ze vinden het juist prettig om over die tijd weer eens te kunnen praten."
Tot nu toe heeft Matthée geen vrouw bereid gevonden om haar verhaal voor camera te doen. Geluidsopnamen maakt ze wel.
De afspraken daarover staan op papier: niets zal openbaar worden gemaakt voor een door de betrokkenen zelf vastgesteld tijdstip. Sommigen hebben periodes bedongen van tien tot vijftien jaar na hun dood...

INZET:
'Een slecht stukje van onze geschiedenis'

Het is eigenlijk niet te geloven dat er nu pas, ruim zestig jaar na dato, aandacht is voor 'foute vrouwen' uit de oorlogstijd. Vrouwen die lid werden van de NSB, of anderszins de zijde van de Duitsers kozen. Zonneke Matthée (64) zal de eerste zijn om het toe te geven. "Foute mannen zijn breed onderzocht, foute vrouwen niet."

David Barnouw, van het Niod (Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie), bevestigt dat. "Om te beginnen was lidmaatschap van de NSB vóór de oorlog legaal. Bovendien ging het om een minderheid. Er zijn ook geen spectaculaire processen geweest. En mensen lopen er niet mee te koop. Het is te vergelijken met kinderen van Duitse soldaten. Ook voor dat onderwerp kwam pas veel later belangstelling. Het is dus een onderdeel van de geschiedschrijving dat er gewoon niet van gekomen is."

Het Niod, zegt hij, is blij met dit onderzoek, ook aangaande de getuigenissen over de interneringskampen. Barnouw. "Er waren hele slechte kampen. De Levantkade, een van de drie interneringskampen in Amsterdam, was berucht. Er zaten zo ongelooflijk veel mensen gevangen, met bewakers die voor dat werk waren niet opgeleid. Het was vreselijk. Het is een slecht stukje van onze geschiedenis, er zijn doden gevallen. Het algemene gevoelen was: 'Eigen schuld, dikke bult'. Het is inderdaad onderbelicht gebleven."

(LDF)

Aandacht van de media

2008-07-02T13:44:00.000+02:00

Op dit moment ben ik vooral bezig met het versturen van persberichten naar de lokale en regionale media in Nederland, in de hoop dat zij aandacht zullen besteden aan het project. Op die manier moet het project meer bekend worden gemaakt onder het grote publiek en is de kans dat vrouwen zullen reageren het grootst.
Om het project zo interessant mogelijk te maken, pas ik het persbericht iedere keer aan aan de regio waar het naartoe wordt verstuurd. Voor de media in de Achterhoek heb ik in het begeleidend stukje bijvoorbeeld vermeld dat uit onderzoek van Kooy (‘Het echec van een ‘volkse’ beweging. Nazificatie en denazificatie in Nederland 1931-1945’) uit 1964 blijkt dat in die regio veel mensen lid waren van de NSB.
Voor de regio Den Haag heb ik verteld over Freule Julia op ten Noort. Zij woonde in de Hofstad en zette de Nationaal Socialistische Vrouwen Organisatie (NSVO) in Nederland op.
Ook schrijf ik vaak over de interneringskampen die er in een bepaalde regio bestonden. Deze aanpak levert gelukkig ook wat op; de aandacht van de media begint aardig op gang te komen. Na een interview met Zonneke op radio West vorige week, beginnen nu ook de landelijke media het project op te pikken. Het NOS-journaal heeft inmiddels gebeld en afgelopen maandag was Zonneke te horen in een radio programma van de AVRO. Nu maar hopen dat het ook veel reacties oplevert van vrouwen die zich willen laten interviewen.

Stage bij het IIAV

2008-07-02T12:58:00.000+02:00

Sinds twee weken loop ik stage bij het project over nationaal socialistische vrouwen van Zonneke Matthée en Grietje Keller. Mij is gevraagd om af en toe een stukje te schrijven voor deze blog, en bij deze wil ik die kans aangrijpen om iets meer over mezelf te vertellen.
Ik ben 25 jaar oud en tweedejaars studente geschiedenis aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Ik heb hier de richtingen Contemporaine Geschiedenis en Global History gekozen. Voordat ik aan deze studie begon heb ik twee jaar bij een regionale omroep in Zeeland gewerkt als verslaggever bij de televisie. Daarvoor heb ik aan het Windesheim in Zwolle journalistiek gestudeerd.
In april kreeg ik een mail over een beschikbare stageplek bij dit project. Omdat ik altijd al veel interesse heb gehad in de Tweede Wereldoorlog en dit project eigenlijk een combinatie is van journalistiek en geschiedenis, leek het me dit ontzettend leuk. In een opwelling besloot ik te reageren. Op dat moment wist ik nog niet of ik wel genoeg tijd zou kunnen vrijmaken om drie maanden fulltime voor dit project aan de slag te gaan. Ook wist ik niet of het überhaupt wel mogelijk was om al in het tweede jaar van mijn studie stage te lopen. Gelukkig bleek dit allemaal te kunnen en gelukkig reageerde ook Zonneke erg positief op mijn mail.
We spraken af dat ik half juni zou beginnen met de stage. Nu zijn we alweer ruim twee weken verder, en ik heb het gevoel dat ik al een heleboel heb gedaan. Het is ontzettend leuk om met dit project bezig te zijn. Het is erg afwisselend; de ene dag duik ik de archieven in bij het NIOD en de andere dag loop ik de getranscribeerde interviews na, om te kijken of er nog foutjes inzitten. Ik vind het ook erg leuk dat Zonneke me overal mee naartoe neemt. Zo ben ik in mei naar een donateursdag van de Werkgroep Herkenning geweest. Dit was voor mij best indrukwekkend, omdat ik me daar pas realiseerde hoe het stempel ‘ fout in de oorlog’ ook nu nog drukt op de levens van veel mensen. Mijn stage duurt nog tot oktober en tot die tijd hoop ik nog een heleboel te leren!

Zonneke Matthée bij RTV Noord Holland, vrijdag 27 juni.

2008-06-28T18:35:00.000+02:00

Op vrijdag 27 juni 2008 trad Zonneke Matthee op in een radioprogramma van RTV Noord Holland. De uitzending is hier te beluisteren.

Radio-optreden Zonneke Matthée, AVRO maandag 30 juni.

2008-06-28T13:23:00.000+02:00

Aanstaande maandag 30 juni 2008 in het AVRO programma WAT NU? vertelt Zonneke Matthée over dit project en haar ervaringen met het interviewen van vrouwen die lid waren van de NSB. Aan bod komt de grote verschillen tussen de geïnterviewden.

Tijd: tussen 15.07 tot 16.00 uur, maandag 30 juni.
Waar: Radio 1, AVRO programma 'Wat nu?'

Weekblad Den Haag Centraal (2)

2008-06-16T16:05:00.000+02:00

Het artikel van Vilan van de Loo in het Haagse weekblad Den Haag Centraal heeft een paar kandidaten opgeleverd waarvan ik onlangs één vrouw geïnterviewd heb. Haar ouders waren bekend met bekende topfiguren uit de NSB. Ze maakte me duidelijk dat het haar en haar familie helemaal niet om de NSB ging, maar om de Groot-Duitse gedachte. Het streven van Hitler naar één Europa, naar een gezond Europa. De meeste Nederlanders begrepen dat niet volgens haar. Tijdens de oorlog was ze getrouwd en na de slag om Stalingrad besloot haar man zich te melden bij de Waffen SS. Na Dolle Dinsdag was ze met haar dochtertje en zoontje naar Duitsland gevlucht. Ze had een koffer bij zich, vol met luiers voor haar zoontje. Meer had ze niet meegenomen. Ze prees de vrouwen van de Duitse vrouwenorganisatie , de Nationalsozialistische Frauenschaft (NSF), die er voor gezorgd had dat er zoveel fasciliteiten voor moeder en kind op de diverse stations aanwezig waren. Na de bevrijding was ze, net als vele anderen geïnterneerd in een kamp. In haar interneringskamp was voor babies geen plaats. Haar zoontje werd naar een ander kamp gebracht waar het kwam te overlijden. Eenmaal vrijgelaten moest ze helemaal opnieuw beginnen. Alle bezittingen waren onder beheer gesteld, er was geen huis, er was helemaal niets. Een zoektocht naar haar man in Duitsland draaide uit op een echtscheiding waardoor ze vervolgens met alles helemaal opnieuw moest beginnen. Een aantal jaren later trouwde ze opnieuw en kreeg ze nog een kind. Na de oorlog kon ze eigenlijk niet geloven dat er zoveel Joden vergast waren. "Het is, dat zoveel mensen het zeggen, dus dan moet het wel waar zijn," zei ze.

Kampcommandante gezocht

2008-05-28T20:24:00.000+02:00

Mevrouw M.L. (Rie) Hijink-Rijnders, voormalig kampcommandante van het vrouwenkamp Fort de Bilt is helaas in december 2007 op overleden. De bedoeling was ook haar een interview af te nemen. Haar zoon vertelde me nog niet zo lang geleden dat ze in een snel tempo achteruit was gegaan na de opnames voor de tv-uitzending van Netwerk vorige zomer.
Nu moeten we dus op zoek naar een andere kampcommandante van een interneringskamp voor vrouwen. Hoeveel vrouwenkampen er na 1945 zijn geweest is niet helemaal bekend. Aanvankelijk bestonden er geen aparte mannen- en vrouwenkampen. Geleidelijk aan ontstonden steeds meer aparte kampen voor mannen en vrouwen met name na de bekendmaking dat zich nogal wat misstanden voordeden in de gemengde kampen, misstanden die vooral op seksueel gebied lagen. Pas nadat hier berichten over naar buiten kwamen besloot de Nederlandse regering aparte kampen voor vrouwen in te richten met zoveel mogelijk vrouwelijke leidinggevenden (kampcommandantes). Dat bleek erg moeilijk omdat de meeste vrouwen in die tijd niet buiten hun gezin werkten en zeker niet in het gevangeniswezen. Dat vond men mannenwerk. Nogal wat vrouwen die kampcommandante werden hadden tijdens de oorlog als Rode Kruiszuster gewerkt en aan het eind van de oorlog ervaring opgedaan bij de opvang van vrijgelaten gevangenen. Vervolgens werden ze o.a. voor dit soort werk gevraagd.

Nu moeten we dus op zoek naar andere vrouwen die kampcommandante zijn geweest van een interneringskamp na 1945. Mocht u iemand kennen die nog leeft dan zou ik het zeer op prijs stellen daarvan op de hoogte gesteld te worden. We weten allemaal dat, ook voor deze vrouwen ,de tijd dringt. Neem contact op met het IIAV: 020-5611286.

Behulpzaamheid

2008-05-26T16:28:00.000+02:00

Het is geweldig dat er zoveel mensen zijn die met je mee willen denken en behulpzaam zijn met het zoeken van vrouwen voor dit project. Vooral na de bijeenkomst van de Werkgroep Herkenning op 17 mei j.l. die ik samen met stagiaire Sara bezocht, viel het me op hoeveel mensen toezegden te zullen proberen contacten te leggen met de vrouwen die ik graag een interview wil afnemen. Hen wil ik op deze plaats nogmaals hartelijk bedanken voor hun moeite. Want dat is geen gemakkelijke opgave.

Ook naar aanleiding van het pagina grote artikel van Vilan van de Loo in Den Haag Centraal nr. 51 kreeg in tips van mensen die me wezen op een (ver) familielid of bekenden waar ik mee in contact zou kunnen treden. Sommige mensen regelden het contact met mij helemaal, anderen hielpen me weer een stapje verder bij mijn zoektocht. Ook hen wil ik uiteraard voor alle moeite bedanken. Dit soort onderzoek kun je in feite niet zonder andermans hulp doen.

Vaak wordt me de vraag gesteld waarom we toch alleen vrouwen zoeken en geen mannen? Natuurlijk zijn de levensverhalen van mannen net zo interessant en belangrijk als de levens van vrouwen. Toch blijkt nog steeds dat de geschiedenis van vrouwen onderbelicht is gebleven en dat we van hen veel minder afweten dan van de geschiedenis van mannen. Daarom wordt nu alle aandacht gericht op haar geschiedenis. Natuurlijk hebben zij ook gemeenschappelijke ervaringen, maar de levens van vrouwen verlopen nu eenmaal anders dan de levens van mannen. Al is het alleen maar omdat vrouwen kinderen kunnen krijgen en zij, vooral in het verleden, vaak alleen de zorg en de verantwoordelijkheid voor de kinderen hadden. Die verantwoordelijkheid droegen zij zowel voor-, als tijdens de oorlog, maar ook daarna, vanaf Dolle Dinsdag tot in de jaren van de wederopbouw, Hoe deden ze dat allemaal? Zonder de beschikking te hebben over allerhande huishoudelijke snufjes die wij nu kennen. Soms waren de mannen helemaal uit beeld omdat ze waren overleden, nog geïnterneerd waren of een nieuwe liefde hadden gevonden. Allemaal redenen waarom we in dit project alleen aandacht schenken aan de ervaringen van vrouwen. Gelukkig kunnen we anno 2008 nog profiteren van het feit dat vrouwen gemiddeld langer leven dan mannen en kunnen we haar levensverhalen nog vastleggen, al is het rijkelijk laat!

Interview in Friesland

2008-05-26T12:35:00.000+02:00

Deze keer ging de reis naar Friesland om een 92-jarige mevrouw interviewen. Ze was een klein beetje doof, maar ze had een prachtige heldere stem en het was een plezier om naar haar te luisteren. Zij was nooit lid geweest van de NSB legde ze me uit. Juist niet. De Friese nationaal-socialisten moesten niets van Mussert en de regering in Den Haag hebben. Zij wilden zich juist aansluiten bij de Oost-Friezen in Duitsland. Samen onder een groot Duitsland zouden ze het veel beter krijgen dan onder het Nederlands bestuur. Hun zelfstandigheid zou veel beter gewaarborgd worden. Daarom had ze zich aangesloten bij de Friese beweging.

Na de bevrijding was ze daarom opgepakt en geinterneerd. Ze was immers pro-Duits geweest. Ze vertelde dat ze zich pas achteraf realiseerde hoe de Duitse propaganda van invloed was geweest op haar denken, dat ze dit pas later zag toen ze de rust had om er over na te denken. Mede daarom wilde ze aan mij haar verhaal vertellen zodat anderen daar van zouden kunnen leren. De dag na het interview belde ik haar op om te vragen hoe het met haar ging. Want ik had immers de hele geschiedenis met haar opgehaald. Ze vertelde dat ze slecht had geslapen, maar heel voldaan was dat ze haar levensverhaal aan mij had verteld. Ze had nu het gevoel dat ze verantwoording had afgelegd en dat gaf haar veel opluchting. Terwijl ze het niet gemakkelijk had gevonden die oude beelden weer naar boven te halen en op haar netvlies te zien. Toch vond ze het fijn als ik nog een keer terug zou komen, zodat ze nog wat details kon vertellen. Er waren geen mensen met wie ze over die periode kon praten. Ze was ook wel erg moe geweest na het interview.

Ik hoop dat ook zij een voorbeeld voor andere vrouwen zal zijn. Vrouwen denken te gauw dat ze niets bijzonders meegemaakt hebben, dat hun leven niet de moeite waard is om te vertellen. En dat is nu juist zo'n groot misverstand. Ik was heel blij dat ik haar heb leren kennen, om haar persoon, maar ook omdat mijn kennis van de Tweede Wereldoorlog zich weer heeft verdiept. Ik wist bijna niets van de Fryske Faksisten en ik denk dat ik niet de enige ben. Natuurlijk had ik voor het interview wel de studie van G.R. Zondergeld gelezen over de Friese beweging. Maar een persoonlijk verhaal geeft een totaal andere dimensie. Om een compleet beeld van te geschiedenis te krijgen hebben we deze levensverhalen hard nodig, vooral voor de huidige en komende generaties.

Zonneke Matthée

Artikel in Den Haag Centraal

2008-05-25T17:49:00.000+02:00

Er is een groot artikel in de krant Den Haag Centraal verschenen. Vilan van de Loo interviewt Zonneke Matthée over vrouwen in de NSB. Wanneer u hier klikt, downloadt u de krant, op pagina 10 staat het artikel.

De Weekkrant.nl

2008-05-09T16:48:00.000+02:00

De Weekkrant.nl en de gedrukte Nieuwsblad Land van Altena hebben een artikel met oproep geplaatst, met als titel: Verhalen gezocht van NSB vrouwen. Op de foto, gepubliceerd bij het artikel, het geboortehuis van Anton Mussert op de Hoogstraat in Werkendam.

Een nieuwe interviewkandidaat gevonden.

2008-04-27T16:44:00.000+02:00

Aanstaande zaterdag gaat Zonneke Matthée een vrouw van 90 jaar interviewen. We zijn erg blij een nieuw interview te kunnen aankondigen. De zoektocht gaat namelijk moeizaam. Regelmatig zitten we met de handen in het haar: hoe vinden we vrouwen die willen praten? Al meer dan een half jaar is Zonneke Matthée intensief op zoek naar interviewkandidaten en tot nu zijn er twee vrouwen geïnterviewd. Beiden alleen met geluidsopnamen, ze wilden absoluut geen video-opnamen laten maken.

Expositie Getekend geboren: kinderen van 'foute ouders'

2008-03-05T20:31:00.000+01:00

Van 5 februari 2008 tot 30 maart 2008 is er in Nationaal Monument Kamp Vught een expositie over de invloed van de Tweede Wereldoorlog op het leven van kinderen van NSB'ers. Er ligt bij de tentoonstelling ook deze oproep van Zonneke Matthée, met de vraag of vrouwelijke leden van de NSB of NSVO hun levensverhaal aan haar willen vertellen.

Een bijzondere en moedige vrouw

2008-01-28T12:35:00.000+01:00

Dit had ik niet verwacht, dat een ruim tachtigjarige vrouw, die zichzelf tijdend de bezetting als lid van de NSB opgegeven had, mij zelf zou bellen naar aanleiding van mijn oproep. Ze had besloten om haar levensverhaal te vertellen voordat ze dood zou gaan.
Haar hele leven had ze dit lidmaatschap als een zware last met zich meegedragen. Nooit had ze tegen wie dan ook verteld dat ze in de laatse jaren van de oorlog lid van de NSB was geworden toen ze in de Arbeidsdienst werkzaam was en waarom. Na de bevrijding was ze geinterneerd geweest en had de meest afschuwelijke dingen meegemaakt. Maar het ergst van alles wat ze meegemaakt had was toen ze zich vrijwel direct na de bevrijding realiseerde wat het betekende om aan de kant van de bezetter gestaan te hebben. Natuurlijk had ze wel 'verhalen' gehoord, maar dat had ze beschouwd als propaganda van de tegenpartij. Vanaf het moment dat die verhalen realiteit bleken wist ze dat ze die last haar hele leven met zich mee zou moeten dragen.

Alleen toen ze na de oorlog ging trouwen vertelde ze haar aanstaande man over haar lidmaatschap. Voor hem was dat geen probleem geweest. Hij hield van haar.
Daarna was een lange periode van zwijgen aangebroken. Nu wilde ze dit zwijgen doorbreken. Ze wil de volgende generaties laten weten hoe gemakkelijk je tot zo'n soort keuze komt. Hoe belangrijk het is om goed na te denken over een politieke keuze en proberen de gevolgen ervan te overdenken en te overzien.

Ik heb haar geinterviewd en zal haar nogmaals en daarna misschien nog een keer interviewen. Een leven is vaak niet in een uurtje verteld. Door te vertellen komen steeds weer nieuwe dingen naar boven die men dacht vergeten te zijn.
Ik heb veel bewondering voor deze dame op leeftijd, die de moed heeft om haar levensverhaal te vertellen en de moed kan opbrengen om tegenover mij zo open en eerlijk te zijn, ook over haar eigen gevoelens in deze, o zo moeilijke geschiedenis uit haar leven.
Ik hoop oprecht dat anderen haar voorbeeld zullen volgen.

Start IIAV-project getuigenissen NSB-vrouwen

2008-01-13T16:19:00.000+01:00

Erfgoed van de Oorlog.
IIAV-project: Getuigenverhalen van vrouwelijke leden van de NSB.
Interview: Zonneke Matthée

Hieronder een brief die gericht is aan kinderen van ouders die lid waren van de NSB.

In het kader van het project Erfgoed van de oorlog van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) heeft het Internationaal Informatiecentrum en Archief voor de Vrouwenbeweging (IIAV) subsidie gekregen voor het vastleggen van Getuigenverhalen van vrouwen die tussen 1931 en 1945 lid waren van de NSB.
Naar aanleiding van de publicatie van mijn boek Voor Volk en Vaderland. Vrouwen in de NSB 1931-1948 besloot het IIAV speciaal hiervoor subsidie aan te vragen. Omdat ik op dit terrein deskundig ben heeft het IIAV mijn medewerking gevraagd. Als geassocieerd onderzoeker van het NIOD zal ik ook alle support van het NIOD ontvangen.

Doel project: Getuigenverhalen
Het doel van dit project is het interviewen (en mits de vrouw in kwestie toestemming daarvoor geeft, het op video vastleggen van dit interview) over de levens van een aantal vrouwen die (actief) lid waren van de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) en/of nevenorganisaties zoals de Nationaal Socialistische Vrouwen Organisatie (NSVO).

Waarom is het zo belangrijk om mee te doen aan dit project?
De vrouwen die nu nog leven, zijn de laatste mensen die zelf kunnen vertellen wat hun beweegredenen waren om lid van de NSB en/of nevenorganisaties te worden of te blijven. Zij kunnen hun ervaringen over de voor- en naoorlogse periode het beste zelf vertellen zodat hun verhaal bewaard blijft voor latere generaties. De misstanden in de kampen hebben bijvoorbeeld geen algemene bekendheid gekregen. Het was na de oorlog wel heel gemakkelijk om met het vingertje te wijzen naar zij waren goed of zij waren fout. De werkelijkheid ligt veel gecompliceerder.
Helaas heerst er anno 2008 nog altijd veel onkunde op dit gebied. Voormalige NSB’ers werden/worden vaak nog steeds met de nek aangekeken. Dat bleek opnieuw bij de reacties op de Netwerk tv-uitzending naar aanleiding van het verschijnen van mijn boek waarin ook Eva Vlug haar verhaal vertelde. Het goed/fout-denken overheerste lange tijd. Daarom deed men er het liefst het zwijgen toe. Gelukkig hebben sommige kinderen van ‘foute’ ouders dit zwijgen doorbroken en schreven er boeken over. Helaas hebben ouders om diverse redenen vaak niet zoveel aan hun kinderen verteld. Hun verhalen kunnen toekomstige generaties leren wat de aantrekkingskracht is van sommige partijen. Of dat nu de NSB, De Boerenpartij of Fortuyn is. Jongeren kunnen daardoor inzicht krijgen dat de keuze voor het ‘goede’ niet altijd duidelijk en vanzelfsprekend is.

Wat gebeurt er met de interviews?
De bedoeling is dat dit materiaal wordt opgenomen in het archief van het IIAV en in de toekomst gebruikt zal worden voor wetenschappelijk onderzoek. Uiteraard wordt er rekening gehouden met de beperkingen en de wensen die de geïnterviewden aangeven. Als vrouwen alleen geïnterviewd willen worden en niet op video vastgelegd willen worden, begrijpen we dat volkomen. Dan zijn we heel blij met het vertelde levensverhaal alleen.
Voor alle duidelijkheid: de interviews komen dus niet in de openbaarheid of in de publiciteit.
Ik hoop dat u het belang van dit project inziet en dat u uw moeder, of iemand anders die hierover iets zou kunnen vertellen, kunt bewegen tot medewerking. Uit eigen ervaring weet ik dat het niet eenvoudig zal zijn een vrouw over te halen haar verhaal te vertellen. Geheel vrijblijvend zal ik eerst komen kennismaken in de hoop dat ik haar vertrouwen kan winnen om mij haar levensverhaal te vertellen.
Uiteraard kunt u voor meer informatie contact met mij opnemen.
Bij voorbaat hartelijk bedankt voor uw medewerking.

Met vriendelijke groet,

Zonneke Matthée

Ervaringen tot 10 januari 2008

2008-01-10T13:41:00.000+01:00

Het is fantastisch dat de Werkgroep Herkenning nog voor de jaarwisseling bovenstaande brief naar al haar leden heeft gestuurd. Er kwamen onmiddellijk telefoontjes binnen van mensen die hun medewerking wilden verlenen. Reacties van 'kinderen van...' die me vertelden dat ze dit onderzoek heel belangrijk vonden maar dat hun moeder helaas was overleden. Maar ook een paar telefoontjes van vrouwen die ooit zelf als jonge vrouw lid waren geweest van de NSB. Deze vrouwen realiseerden zich dat ze niet meer het eeuwige leven hadden en vonden het nu het juiste moment om alles uit deze periode van hun nog eens aan iemand te vertellen die niet de bedoeling heeft hen te veroordelen. Zij willen nu hun verhaal aan mij vertellen. Ik vind het wel heel prettig om te horen dat mijn boek dat effect heeft gehad op mensen, dat ze nu weten dat het mij daarom niet te doen is en dat ik ze niet veroordeel. Een paar van deze vrouwen hadden mij ook op tv gezien in de netwerkuitzending.
Wat me opviel was dat veel vrouwen nog zo'n jonge stem hebben. Ze klinken door de telefoon alsof ze nog geen zestig zijn en uit het gesprek blijkt dan dat ze tachtig of ouder zijn. Een vrouw mailde me en was zeer handig met de pc, want zij stuurde ook een paar foto's van haarzelf. Ik heb veel bewondering voor mensen die alles in het werk stellen om bij te blijven met dit soort ontwikkelingen. Het kost immers toch de nodige energie als je ouder bent!

Nogal wat dochters van NSB-moeders namen contact met me op. Zij vonden dat ze ook het nodige hadden meegemaakt. Vooral de vrouwen die lid van de Jeugdstorm waren geweest. Ik ben ook zeer geinteresseerd in hun verhaal en ik heb met hen afgesproken dat ik contact met hen op zal nemen om een afspraak te maken zodra ik deze VWS-opdracht heb afgerond.

Mijn eerste interview had ik vorige week met een vrouw van 95 jaar. Helaas wist ze zich maar een aantal zaken te herinneren en ze haalde een aantal gebeurtenissen door elkaar. Maar al met al was het toch een zinvol interview omdat ze bepaalde aspecten vertelde waarvan ik niet op de hoogte was. Toen ik wegging zei ze dat ze het een prettig gesprek vond en jammer dat ik zo ver weg woonde, anders had ik nog eens langs kunnen komen.

Tussendoor krijg ik ook post van mensen die me vertellen dat hun moeder al overleden is, maar dat ze toch even iets van zich willen laten horen en dat ze mee veel succes wensen met dit belangrijke onderzoek.

Verder hoop ik dat er nog meer mensen zullen zijn die mij weten te vinden of die iemand kennen die vroeger NSB-lid was en haar wil attenderen op dit onderzoeksproject. Ik denk bijvoorbeeld aan al die mensen die werken in verzorgingstehuizen en werken met oudere mensen die nog gezond van geest zijn. Ook daar zullen mensen wonen die vroeger iets met de NSB te maken hadden.